(1)
478
0
رله حرارتی چیست؟ عملکرد بیمتال و راهنمای تنظیم
رله حرارتی بیمتال چگونه از موتور پمپ و کمپرسور در برابر اضافهبار محافظت میکند؟ با سازوکار تیغه دوفلزی، کنتاکتهای ۹۵–۹۶، تنظیم جریان، کلاس قطع، ریست و تفاوت آن با بوش بیمتال آشنا شوید.
- رله حرارتی چگونه کار میکند؟
- بیمتال، رله حرارتی و بوش بیمتال چه تفاوتی دارند؟
- اجزای رله حرارتی بیمتال
- تنظیم جریان بیمتال برای موتور
- کلاس قطع ۱۰A، ۱۰، ۲۰ و ۳۰ یعنی چه؟
- ریست دستی و خودکار رله حرارتی
- رله حرارتی از چه خطاهایی محافظت میکند؟
- کاربرد بیمتال در پمپ، کمپرسور و ماشینآلات
- چرا بیمتال قطع میکند و چگونه عیبیابی شود؟
- نگهداری و آزمون رله حرارتی
- راهنمای انتخاب رله حرارتی
- جمعبندی
بیمتال یا رله حرارتی چیست؟ رله حرارتی اضافهبار تجهیزی است که جریان موتور را زیر نظر میگیرد و وقتی اضافهبار برای مدت خطرناکی ادامه پیدا کند، فرمان قطع به کنتاکتور میدهد. بخش حسگر در مدلهای الکترومکانیکی از تیغههای دوفلزی ساخته میشود؛ به همین دلیل در بازار به کل رله «بیمتال» میگویند. این رله برای حفاظت موتور در برابر گرم شدن ناشی از اضافهبار و، در مدلهای حساس به قطع فاز، از دست رفتن یک فاز کاربرد دارد. بیمتال جایگزین حفاظت اتصال کوتاه نیست و باید همراه تجهیز مناسب بالادست انتخاب شود.
اگر برای موتور پمپ یا کمپرسور دنبال پاسخ سریع هستید، ابتدا جریان پلاک موتور، شیوه راهاندازی و زمان استارت را بخوانید. سپس رنج تنظیم رله را طوری انتخاب کنید که جریان نامی موتور داخل آن باشد، پیچ جریان را بر اساس پلاک و دستور سازنده تنظیم کنید و کلاس قطع را با زمان راهاندازی هماهنگ سازید. بعد از هر بار قطع، علت اضافهبار را پیدا کنید؛ بالا بردن بیحساب تنظیم جریان میتواند حفاظت موتور را بیاثر کند.

رله حرارتی چگونه کار میکند؟
در رله حرارتی بیمتال، جریان هر فاز از مسیر قدرت عبور میکند و المنت یا مسیر رسانای آن را گرم میکند. دو فلز متصل به هم ضریب انبساط متفاوتی دارند؛ با بالا رفتن دما، تیغه خم میشود و وقتی تغییر شکل به حد تنظیمشده برسد، سازوکار قطع فعال میشود. این سازوکار وضعیت کنتاکتهای کمکی را تغییر میدهد. کنتاکت بسته ۹۵–۹۶ که معمولاً در مدار فرمان بوبین کنتاکتور قرار میگیرد باز میشود و کنتاکتور موتور را از شبکه جدا میکند. کنتاکت باز ۹۷–۹۸ نیز میتواند برای چراغ خطا یا پیام هشدار استفاده شود.
عملکرد رله حرارتی وابسته به شدت و مدت اضافهجریان است. جریان راهاندازی موتور برای مدت کوتاه میتواند چند برابر جریان عادی باشد؛ بنابراین رله مناسب نباید صرفاً با دیدن یک جهش لحظهای فرمان قطع بدهد. در مقابل، اضافهبار طولانی باید پیش از آسیب حرارتی به سیمپیچ قطع شود. وضعیت گرم یا سرد رله، دمای تابلو و منحنی همان مدل بر زمان عمل اثر میگذارند؛ یک عدد ثابت برای زمان قطع همه بیمتالها وجود ندارد.
بیمتال، رله حرارتی و بوش بیمتال چه تفاوتی دارند؟
«بیمتال» در اصل نام تیغهای از دو فلز پیوندخورده است. در برق صنعتی، این واژه معمولاً به رله حرارتی اضافهبار موتور اشاره میکند. «بوش بیمتال» قطعهای مکانیکی برای یاتاقان یا سطح لغزشی در پمپ، کمپرسور و ماشینآلات است و کار آن حفاظت الکتریکی موتور نیست. بنابراین نحوه استفاده، مزایا و نگهداری بوش بیمتال را نباید با تنظیم و عملکرد رله حرارتی یکی دانست. در این مقاله منظور از بیمتال، رله حفاظتی مدار موتور است.
اجزای رله حرارتی بیمتال
مسیر قدرت شامل ترمینالهای ورودی و خروجی سه فاز و المانهای گرمشونده است. در کنار آن، تیغههای دوفلزی و مکانیزم آزادکننده قرار دارند. روی بدنه بیشتر مدلها پیچ یا صفحه تنظیم جریان، کلید آزمون، نشانگر تریپ و انتخابگر ریست دستی یا خودکار دیده میشود. کنتاکتهای کمکی نیز از مسیر قدرت جدا هستند و برای مدار فرمان به کار میروند. جای دقیق ترمینالها و قابلیتهایی مانند جبران دمای محیط یا حساسیت به قطع فاز به مدل وابسته است؛ پیش از سیمکشی باید نقشه روی بدنه و راهنمای همان رله خوانده شود.
مدار قدرت و کنتاکتهای ۹۵–۹۶ و ۹۷–۹۸
در راهانداز متداول، سه فاز پس از کنتاکتور از مسیر قدرت رله حرارتی به موتور میرسند. بیمتال در شرایط اضافهبار معمولاً خودش سه فاز را مانند کلید قدرت باز نمیکند؛ با باز کردن کنتاکت ۹۵–۹۶، بوبین کنتاکتور را بیبرق میکند تا کنتاکتور مسیر قدرت را قطع کند. کنتاکت ۹۷–۹۸ در حالت عادی باز است و هنگام تریپ بسته میشود تا به مدار هشدار یا کنترل خبر دهد. سیمکشی این دو کنتاکت باید با ولتاژ و جریان مجازشان سازگار باشد.
اگر موتور پس از تریپ همچنان روشن میماند، ابتدا صحت قرار گرفتن ۹۵–۹۶ در مسیر فرمان و عملکرد کنتاکتور بررسی شود. وصل کردن مستقیم موتور بدون مدار فرمان مناسب، نقش حفاظتی رله را از بین میبرد. آزمون و عیبیابی تابلو برق باید پس از ایزوله کردن مدار و توسط فرد صلاحیتدار انجام شود.
تنظیم جریان بیمتال برای موتور
نخست جریان نامی روی پلاک موتور را برای ولتاژ و نحوه اتصال واقعی بخوانید. رلهای انتخاب کنید که بازه قابل تنظیم آن این جریان را پوشش دهد؛ سپس پیچ تنظیم را مطابق دستور سازنده روی مقدار مناسب قرار دهید. توان موتور به تنهایی برای تعیین آمپر رله کافی نیست، زیرا ولتاژ، بازده، ضریب توان و نوع اتصال بر جریان اثر دارند. برای موتور سه فاز، مقدار پلاک در حالت اتصال مورد استفاده مبنای شروع تنظیم است.
اگر رله داخل دلتا یا مدار ستاره–مثلث نصب شده باشد، محل قرارگیری آن نسبت به سیمپیچها مهم است و ممکن است جریان عبوری از رله با جریان خط موتور تفاوت داشته باشد. در چنین مدارهایی نباید بدون نقشه و راهنمای سازنده همان عدد پلاک را روی پیچ گذاشت. پس از راهاندازی، جریان هر سه فاز با ابزار مناسب اندازهگیری و با مقدار پلاک و تنظیم رله مقایسه میشود. قطع مکرر را با افزایش خودسرانه آمپر پنهان نکنید؛ اضافهبار مکانیکی، افت ولتاژ، عدم تعادل فاز یا اتصال ضعیف میتوانند علت باشند.
کلاس قطع ۱۰A، ۱۰، ۲۰ و ۳۰ یعنی چه؟
کلاس قطع، رفتار زمانی رله را در جریان خطای تعریفشده نشان میدهد؛ عدد بزرگتر معمولاً فرصت بیشتری برای راهاندازی موتور با اینرسی بالاتر فراهم میکند. کلاسهای ۱۰A و ۱۰ برای راهاندازی معمول، و ۲۰ یا ۳۰ برای کاربردهایی با زمان استارت طولانیتر مطرح میشوند. با این حال، انتخاب کلاس ۳۰ صرفاً برای جلوگیری از تریپ راهحل ایمنی نیست: موتور باید تحمل گرمای دوره راهاندازی را داشته باشد و منحنی رله با منحنی حرارتی موتور و شرایط بار تطبیق داده شود.
جدولهای زمانی استاندارد با شرایط آزمون مشخص، از جمله نسبت جریان به مقدار تنظیمی و وضعیت سرد یا گرم رله، تعریف میشوند. در عمل زمان قطع را از منحنی و برگه فنی مدل انتخابی بخوانید. برای مثال، یک رله کلاس ۱۰ با رله کلاس ۲۰ در یک استارت سنگین رفتار یکسان ندارد، اما نمیتوان از روی نام کلاس زمان قطع در هر جریان دلخواه را محاسبه کرد. اگر موتور پیش از رسیدن به سرعت نامی تریپ میکند، جریان و زمان استارت را ثبت کنید و علت مکانیکی و برقی را همزمان بررسی کنید.
ریست دستی و خودکار رله حرارتی
بیشتر رلههای حرارتی امکان انتخاب ریست دستی یا خودکار دارند. در حالت دستی، پس از رفع خطا و خنک شدن رله، اپراتور دکمه ریست را میزند. این حالت امکان بررسی علت تریپ را پیش از راهاندازی دوباره فراهم میکند. در حالت خودکار، رله پس از خنک شدن بدون فشردن دکمه به وضعیت آماده برمیگردد. زمان بازگشت ثابت نیست و به شدت خطا، دمای اولیه و دمای محیط بستگی دارد.
خودکار شدن ریست بهتنهایی تعیین نمیکند موتور دوباره روشن شود یا خیر. اگر مدار فرمان هنوز فرمان دائم روشنبودن داشته باشد، بازگشت کنتاکت ۹۵–۹۶ میتواند به راهاندازی ناخواسته منجر شود. اگر مدار فرمان برای شروع مجدد به فرمان تازه نیاز داشته باشد، موتور روشن نمیشود. این تفاوت نتیجه طراحی مدار فرمان است، نه یک «نوع سوم» مستقل از بیمتال. برای تجهیزات در دسترس افراد یا ماشینآلات دارای خطر حرکت ناگهانی، منطق راهاندازی باید با الزامات ایمنی همان کاربرد بررسی شود.
رله حرارتی از چه خطاهایی محافظت میکند؟
وظیفه اصلی بیمتال حفاظت اضافهبار موتور است؛ بعضی مدلهای سه فاز به قطع فاز یا عدم تعادل شدید فاز هم حساساند. اما بیمتال محافظ اتصال کوتاه نیست. برای خطاهای پرجریان باید فیوز یا کلید حفاظتی دارای قدرت قطع مناسب در بالادست قرار بگیرد. هماهنگی کنتاکتور، رله و وسیله حفاظت اتصال کوتاه باید از دادههای سازنده بررسی شود. برای آشنایی با عملکرد تجهیز ذوبشونده، مقاله فیوز چیست را بخوانید.
در مدارهای کوچکتر، کلید مینیاتوری ممکن است بخشی از حفاظت بالادست باشد، اما انتخاب آن به جریان اتصال کوتاه احتمالی، نوع بار و طرح حفاظت بستگی دارد. مقاله کلید مینیاتوری تفاوت سازوکار این کلید با فیوز و رله حرارتی را روشن میکند. همچنین رله حرارتی جای حفاظت نشتی جریان، اتصال زمین یا پایش دمای مستقیم سیمپیچ را نمیگیرد؛ اگر این خطرها مطرحاند، تجهیزات متناسب باید جداگانه پیشبینی شوند.
کاربرد بیمتال در پمپ، کمپرسور و ماشینآلات
در پمپ آب، گیر کردن پروانه، انسداد مسیر یا کارکرد خارج از محدوده میتواند جریان موتور را بالا ببرد. رله حرارتی درست تنظیمشده ممکن است پیش از آسیب جدی موتور فرمان قطع بدهد، ولی علت مکانیکی باید پیدا شود. در کمپرسور نیز راهاندازی زیر بار، مشکل فشار، افت ولتاژ یا تهویه نامناسب میتواند به تریپ منجر شود. صرف تعویض رله یا بالابردن آمپر بدون بررسی جریان و شرایط کار معمولاً مشکل را حل نمیکند.
در نوار نقاله، فن، دستگاه کشاورزی و سایر ماشینآلات، زمان راهاندازی و تغییرات بار متفاوت است. به همین دلیل رله را باید بر اساس جریان واقعی موتور و کلاس قطع مناسب انتخاب کرد. اگر موتور با درایو فرکانس متغیر کار میکند، طرح حفاظت با راهانداز مستقیم فرق دارد و لازم است راهنمای درایو و موتور ملاک قرار گیرد. بیمتال انتخابشده برای مدار کنتاکتوری را نمیتوان بدون بررسی در هر مدار درایودار به همان شکل به کار برد.
چرا بیمتال قطع میکند و چگونه عیبیابی شود؟
پس از تریپ، زمان و شرایط قطع را ثبت کنید: آیا در لحظه استارت رخ میدهد یا پس از چند دقیقه کار؟ سپس جریان هر فاز، ولتاژ ورودی، اتصال ترمینالها و بار مکانیکی بررسی شود. قطع در زمان استارت ممکن است به کلاس نامناسب، استارت طولانی، افت ولتاژ یا مشکل مکانیکی مربوط باشد. قطع پس از گرم شدن میتواند نشانه اضافهبار پیوسته، تهویه ضعیف، دمای بالای تابلو یا تنظیم نادرست جریان باشد.
اگر فقط یکی از فازها افت کرده یا قطع شده است، موتور ممکن است با عدم تعادل شدید جریان کار کند. پیش از ریست، کنتاکتور، کابلها، اتصالات و سلامت موتور را بررسی کنید. از تکرار چندباره ریست بدون رفع علت خودداری کنید؛ هر بار راهاندازی ناموفق میتواند گرمای بیشتری در سیمپیچ ایجاد کند. اگر رله با جریان اندازهگیریشده و شرایط کار سازگار نیست، محدوده و کلاس آن باید بر اساس داده فنی دوباره انتخاب شود.
نگهداری و آزمون رله حرارتی
بازدید دورهای تابلو شامل بررسی شل نبودن اتصالات، تغییر رنگ ناشی از گرما، آلودگی، رطوبت و عملکرد مکانیکی دکمه آزمون است. تست باید مطابق دستور سازنده و برنامه نگهداری انجام شود؛ دکمه تست معمولاً عملکرد کنتاکت فرمان را بررسی میکند و بهتنهایی صحت کامل منحنی حرارتی را ثابت نمیکند. در صورت مشاهده آثار سوختگی، خرابی ترمینال یا تریپ نامعمول، رله و سایر اجزای مدار باید توسط متخصص بررسی شوند. تهویه مناسب تابلو و رعایت فاصله نصب نیز به پایداری عملکرد کمک میکند.
راهنمای انتخاب رله حرارتی
برای انتخاب، پنج داده را کنار هم قرار دهید: جریان پلاک موتور، ولتاژ و نوع شبکه، روش راهاندازی و زمان شتابگیری، بازه تنظیم و کلاس قطع رله، و سازگاری مکانیکی و الکتریکی آن با کنتاکتور. سپس وجود حساسیت به قطع فاز، نوع ریست، امکان آزمون و شرایط دمایی تابلو را بررسی کنید. رلهای که فقط از نظر آمپر مناسب است ولی با کنتاکتور یا زمان استارت هماهنگ نیست، انتخاب کامل محسوب نمیشود.
در نهایت وسیله حفاظت اتصال کوتاه بالادست و سطح اتصال کوتاه محل نصب را هم در طراحی ببینید. برای موتورهای گرانقیمت یا کاربردهایی که توقف هزینه زیادی دارد، پایش پیشرفتهتر جریان، دما یا وضعیت فاز ممکن ا
ست لازم باشد. تنظیم و آزمون نهایی باید با نقشه مدار، پلاک موتور و راهنمای سازنده انجام شود.
جمعبندی
بیمتال یا رله حرارتی از موتور در برابر اضافهبار پایدار محافظت میکند و با تغییر وضعیت کنتاکت فرمان، کنتاکتور را از مدار خارج میسازد. انتخاب درست آن با خواندن جریان پلاک، تطبیق کلاس قطع با زمان راهاندازی و طراحی مناسب مدار ریست آغاز میشود. رله حرارتی بهتنهایی حفاظت اتصال کوتاه نیست و باید با تجهیز بالادست هماهنگ شود. پس از هر قطع نیز پیدا کردن علت خطا مهمتر از وصلکردن سریع یا زیادکردن آمپر تنظیم است.
نظر خود رابنویسید